«گزارش سیاستی» در مجله اندیشکده پایاب
مجله شماره 2، پاییز 1405 -
اهالی سیاست، فارغ از نمایش و رخی که برای خود میسازند نوعاً از «روانشناسی جاه طلب» بهره مند هستند، چرا که در غیر این صورت توجیه کافی برای فروگذاشتن عافیت، سود کسب و کار، آرامش و احترام دانشگاهی، فرهنگی و هنری و به طور کلی مزایای دیگر انواع نقشآفرینی جمعی در مقابل عرصه خطرناک، عمدتاً بدنام و نامطمئن سیاست نبود.
فارغ از شعار، «مسئولیت پذیری و احساس تعلق» را نیز باید از عوامل اصلی جذب افراد با استعداد و امکان یکسان به کار بخش عمومی دانست که این البته هم قابل احترام است و هم مثبتترین عامل کشش فرد به عرصه کار عمومی از جمله سیاست.
در ادبیات سنتی و رسمی سیاست خارجی به خصوص در ایران رسم است که اهالی سیاست خارجی به فخر، خود را از سیاست داخلی مبرا و یا با تواضعی برساخته با آن ناآشنا معرفی میکنند. جملات کلیشهای مانند «انسجام داخلی پشتوانه سیاست خارجی است» یا «در مسائل خارجی همه متحد هستیم» همانقدر که صحیحند، از فایده واقعی خالی هستند. به هر حال، همزمان که از سویی احساس وظیفه و تعلق، فرد را به اندیشیدن در خصوص امر منفعت عمومی راهنمایی میکند، جاه طلبی و روانشناسی پیشگفته، او را متوجه شخص خود و جریان متبوعش خواهد کرد.
فراتر از شعار، واقعیت آن است افرادی که با «دیگری» و فراسوی مرزها سر و کار دارند لاجرم لااقل به خاطر تحریک بیشتر احساسات مالکانهشان، به منافع ملی توجه قابل توجهی دارند. اما در هر حال سیاست خارجی، آغشته و تابع سیاست داخلی است: سیاست خارجی هم در وجه ایجابی، آن تصمیمی را پیش میبرد که از دینامیک داخلی سیاست برآمده است، و هم در وجه سلبی، باید محدودیتهای تحمیلی سیاست داخلی را در دستور کار خود قرار دهد.
اما مشکل وقتی آغاز میشود که سیاست داخلی، خود موضوع بحرانهای قابل توجه است و گویی گشایش در آن از سیاست خارجی انتظار میرود. این در حالی است که سیاست خارجی برای آنکه بتواند حل مسأله کند، نیازمند تصمیم، اقتدار مرکزی و پشتیبانی در داخل است و آن انسجام کلام و اقتدار مرکزی داخلی، برای تثبیت موقعیت و شکوفایی خود، نیازمند رفع موضوع آسیبپذیر و چالش برانگیز در سیاست خارجی و همزمان مبتلا به احتیاط در پذیرش خطرات آن است.
این چرخه باطل، میتواند رخوتی را در سیاست ایجاد کند که به جز امور جاری بیخطر و شعارزدگی مخرب، هیچ چیز انجام نشود. این «انتظار همه برای عمل از جانب دیگری» در عین حال از چشم طرفهای مقابل مناسبات خارجی نیز دور نمیماند و اگر منشأ سو استفاده نشود، موجب خسران و تضعیف موضع ملی خواهد بود.
انتظار، فرساینده و کلافه کننده است. از پی چرخه انتظار پیشگفته در سیاست داخلی و سیاست خارجی، بازار، زندگی جاری، جامعه و غیره «تشنه تعیین تکلیف» شده و این ابتدای خطر است. سراشیبی انتظار عمومی برای نهایی کردن موضوعات و پا پیش گذاشتن در سیاست، ممکن است زمینه را برای گزینههایی از انتخاب فراهم آورند که الزاماً بهترینها نیستند. فشار عمومی برای تعیین تکلیف پروندههای باز، و همچنین طراحیهای احتمالی از جانب طرفهای مقابل ممکن است سیاستمدار را در کنج قرار داده و ناگزیر به انتخاب کند.
شرایط کنونی کشور در حالی که تفاهم با ایالات متحده به هر علت به کار نیامد، نیازمند اقتدار در تصمیم و اجرای سیاست خارجی است. لایههای مختلف سامانه تصمیمگیری و نیز دستگاه اجرای سیاست خارجی - عیناً به سان تصمیم و اجرا در حوزه نظامی و در هنگامه جنگ – نیازمند قاطعیت در تصمیم و اجرا هستند.
تصمیم صحیح در سیاست خارجی تنها زمانی گرفته میشود که بر مبنای گزارش کارشناسی باشد. دستگاه کارشناسی و تصمیمسازی در سیاست خارجی وقتی واقعاً منشأ اثر در تأمین منافع ملی خواهد بود که خود را از ابتلائات کلاسیک و بومی سیاستگذاری برهاند: نه درگیر گفتمان عمومی باشد، نه روایت خودساخته، نه منافع سازمانی و نه رخوت و محافظه کاری اداری. این یعنی طراحی کارشناسی که توانسته فارغ از منافع و خطراتی اداری خود و سازمان متبوعش، بدون در نظر گرفتن پیشفرضهای ناشی از گفتمان رواج یافته و روایتی که در به عمد در رسانه و فضای عمومی ترویج شده است، بر پایه اعداد و ارقام، تحلیل شرایط انضمامی و پرهیز از شعار و اراده گرایی صرف شرایط موجود را برای رسیدن به شرایط مطلوب تحلیل و راه آن را طراحی کند.
ضمن آنکه راه رسیدن به شرایط مطلوب و تأمین منافع ملی الزاماً همیشه مطلوب و کم هزینه نیست. همانطور که راه توفیق در هماورد نظامی با فدا کردن جان و بخشی از استعدادهای کشور همراه است، تأمین منافع ملی در حوزه سیاست خارجی نیز در بسیاری از موارد نیازمند گذشتن از اعتبار شخصی و گروهی و پذیرفتن القاب و شماتتهاست؛ گویی که الزاماً هم با توفیق همراه نباشد. اما حتماً برای سیاستورزی صحیح، این قاطعیت در تصمیم لازم است؛ گرو گذاشتن آبرو و خطر کردن بر روی اعتبار و شکستن چرخه معیوب انتظار، اولین پیششرط ملیگرایی و میهن دوستی کارشناس و سیاستمدار در شرایط بحران ملی است.
فایل مجله شماره 2 اندیشکده پایاب
